Wiele rodzin doświadcza kryzysów, napięcia i przeciążenia. Mimo to z czasem potrafią odzyskiwać równowagę i odnajdywać nowe sposoby funkcjonowania.
Nie dlatego, że kryzys ich ominął.
Nie dlatego, że zawsze wiedzieli, co robić.
Ale dlatego, że w relacjach pozostało coś, co pozwoliło im wracać do siebie mimo trudności.
W psychologii takie zjawisko opisuje pojęcie rezyliencji (ang. resilience). Coraz częściej podkreśla się, że odporność psychiczna nie jest wyłącznie cechą pojedynczej osoby. Może dotyczyć również całej rodziny, która wspólnie uczy się reagować na zmieniające się okoliczności, odnajdywać nowe perspektywy i budować poczucie bezpieczeństwa mimo przeciwności losu. Takie rozumienie rezyliencji jest obecnie jednym z najważniejszych kierunków współczesnej psychologii rozwoju i terapii rodzin.
Czym jest rezyliencja? Pojęcie resilience w psychologii
To właśnie opisuje pojęcie rezyliencji rodzinnej. Rezyliencja nie oznacza „twardości”. Nie polega na udawaniu, że nic nie boli. Nie oznacza również, że rodzina zawsze sobie radzi.
To raczej zdolność rodziny do adaptowania się do zmian i odnajdywania nowych sposobów funkcjonowania wtedy, gdy dotychczasowe przestają działać.
Słowo resilience wywodzi się z łacińskiego resilire, które oznacza „odbić z powrotem”. W psychologii nie chodzi jednak o powrót do życia sprzed kryzysu. Często bardziej adekwatnym określeniem jest adaptation – czyli stopniowe przystosowanie się do nowej rzeczywistości oraz odnalezienie równowagi w zmienionych warunkach.
Rezyliencja nie oznacza braku przeciwności losu
Czasem rodzina musi nauczyć się żyć inaczej po chorobie.
Czasem po stracie.
Czasem po kryzysie psychicznym jednego z członków rodziny.
Czasem po miesiącach przeciążenia i życia „na przetrwaniu”.
Może to być również żałoba, doświadczenie niepełnosprawności, przewlekła choroba, utrata pracy czy inne traumatyczne wydarzenia, które zmieniają codzienne funkcjonowanie całej rodziny.
Właśnie wtedy szczególnie widoczne staje się znaczenie codziennych relacji. Rezyliencja nie polega na unikaniu cierpienia. Oznacza raczej możliwość stopniowego odnajdywania nowego sposobu życia pomimo trudności oraz zachowania nadziei nawet wtedy, gdy sytuacja wydaje się bardzo wymagająca.
Dlaczego relacje są fundamentem odporności psychicznej i rezyliencji rodziny?
Nie chodzi o relacje perfekcyjne.
Wystarczająco bezpieczne.
Takie, w których można przeżywać emocje bez ciągłego lęku przed oceną.
Takie, w których ktoś próbuje zrozumieć, zamiast od razu naprawiać.
Takie, w których jest miejsce zarówno na słabość, jak i na wzajemne wsparcie.
Według koncepcji rezyliencji rodzinnej Fromy Walsh jednymi z najważniejszych czynników wspierających rodzinę są bliskie relacje, możliwość korzystania ze wsparcia społecznego oraz poczucie, że nie trzeba mierzyć się z trudnościami w samotności (Walsh, 2016). To właśnie relacje społeczne pomagają rodzinom stopniowo odzyskiwać równowagę po kryzysach i wzmacniają odporność psychiczną zarówno dzieci, jak i dorosłych.
Family Resilience – jak budować odporność psychiczną rodziny na co dzień?
Rodzinna siła rzadko wygląda spektakularnie. Znacznie częściej ukrywa się w małych rzeczach:
- w obecności,
- w powtarzalności codziennych rytuałów,
- w zdaniu: „jesteśmy w tym razem”,
- w możliwości oparcia się na kimś wtedy, gdy samemu jest trudno.
To właśnie z takich doświadczeń stopniowo można budować odporność całego systemu rodzinnego. Proces budowania rezyliencji nie polega na jednorazowej zmianie, lecz na wielu drobnych działaniach podejmowanych każdego dnia.
Pomaga w tym także elastyczność – gotowość do modyfikowania wcześniejszych sposobów działania, gdy dotychczasowe rozwiązania przestają być skuteczne. Osoby i rodziny, które rozwijają taką postawę, łatwiej odnajdują się w zmieniających się okolicznościach i skuteczniej radzą sobie z niepewnością.
Jak rodziny nadają znaczenie trudnym doświadczeniom?
Rezyliencja buduje się również poprzez znaczenie, jakie rodzina nadaje trudnym doświadczeniom. Niektóre rodziny zaczynają z czasem dostrzegać, że kryzys – choć bolesny – zatrzymał ich na chwilę i pozwolił zauważyć coś ważnego:
- potrzebę większej bliskości,
- zmęczenie, które było ignorowane od miesięcy,
- emocje, na które wcześniej nie było miejsca,
- fakt, że każdy z domowników od dawna próbował radzić sobie sam.
To nie oznacza, że trudne doświadczenia są dobre. Oznacza natomiast, że nawet pośród nich możliwe jest odbudowywanie relacji, poczucia wpływu i wzajemnego wsparcia.
W psychologii podkreśla się, że sposób interpretowania wydarzeń ma znaczenie dla procesu adaptacji. Dwie rodziny mogą doświadczać bardzo podobnej sytuacji, a mimo to przechodzić przez nią w zupełnie inny sposób. Wpływają na to różne czynniki, takie jak wcześniejsze doświadczenia, jakość relacji, dostępne wsparcie społeczne czy możliwość wspólnego przeżywania emocji.
Jak rozwijać, kształtować i wzmacniać rezyliencję?
Dobra wiadomość jest taka, że rezyliencja nie jest cechą, którą po prostu się ma albo nie. Można ją stopniowo rozwijać, kształtować i wzmacniać. Nie dzieje się to z dnia na dzień, ale poprzez codzienne doświadczenia i sposób reagowania na pojawiające się trudności. W budowaniu rezyliencji pomagają między innymi:
- pielęgnowanie bliskich relacji,
- otwarte rozmawianie o emocjach,
- dbanie o siebie,
- regularny odpoczynek,
- proszenie o pomoc, kiedy jest potrzebna,
- zauważanie własnych zasobów,
- uczenie się większej elastyczności w myśleniu.
Nie chodzi o to, aby zawsze zachowywać spokój. Znacznie ważniejsza jest gotowość do stopniowego powracania do równowagi po trudnych wydarzeniach.
Rezyliencja, samoregulacja i świadomy kontakt z emocjami
Jednym z ważnych elementów rezyliencji jest samoregulacja, czyli umiejętność zauważania własnych emocji i reagowania na nie w sposób, który pomaga odzyskać poczucie bezpieczeństwa. Nie oznacza to tłumienia emocji.
Wręcz przeciwnie. Zarówno smutek, jak i gniew są naturalnymi reakcjami na stratę, zmianę czy przeciążenie. Rezyliencja polega raczej na tym, że uczymy się przeżywać emocje bez przekonania, że musimy natychmiast się ich pozbyć. Pomocna może być również uważność, czyli kierowanie uwagi na teraźniejszość bez oceniania własnych przeżyć. Dla niektórych osób wsparciem okazuje się także medytacja, ćwiczenia oddechowe lub inne formy świadomego zatrzymywania się na chwilę.
Czy rezyliencję można ćwiczyć?
Tak.
Podobnie jak wiele innych umiejętności psychologicznych, rezyliencję można ćwiczyć. Nie chodzi o wykonywanie jednego konkretnego ćwiczenia, lecz o stopniowe rozwijanie sposobów reagowania na codzienne wyzwania. Można zacząć od prostych działań:
- zauważania swoich emocji,
- szukania wsparcia u bliskich,
- regularnego odpoczynku,
- dostrzegania własnych sukcesów,
- praktykowania wdzięczności,
- podejmowania drobnych działań mimo niepewności.
To właśnie takie doświadczenia stopniowo pomagają wzmocnić odporność psychiczną oraz zwiększają poczucie własnej skuteczności.
Podejście oparte na rezyliencji – skupienie na zasobach rodziny
W podejściu opartym na rezyliencji rodzina nie jest postrzegana wyłącznie przez pryzmat problemów. Znacznie ważniejsze stają się pytania:
- Co pomaga tej rodzinie przetrwać?
- Co daje jej poczucie sensu?
- Co pomaga domownikom wracać do siebie po kryzysach?
To podejście zakłada, że nawet w bardzo trudnej sytuacji warto dostrzegać zasoby, które już istnieją. Mogą nimi być:
- bliskie więzi,
- wspólne wartości,
- codzienne rytuały,
- poczucie humoru,
- gotowość do współpracy,
- umiejętność proszenia o pomoc.
Nie oznacza to pomijania cierpienia. Raczej świadomy wybór, aby obok trudności zauważać również to, co pomaga rodzinie stopniowo odzyskiwać równowagę.
Kiedy psychoterapia pomaga wzmacniać rezyliencję?
Są sytuacje, w których własne zasoby oraz wsparcie bliskich okazują się niewystarczające. Długotrwały stres, doświadczenie traumatycznych wydarzeń, choroba, utrata bliskiej osoby czy przewlekłe przeciążenie mogą sprawić, że rodzinie trudno samodzielnie odnaleźć nową równowagę.
W takich sytuacjach pomocna może być psychoterapia. Nie dlatego, że rodzina jest słaba, ale dlatego, że czasami łatwiej jest odnaleźć nowe perspektywy i odbudować poczucie bezpieczeństwa przy wsparciu specjalisty.
Psychologia pokazuje, że korzystanie z pomocy nie osłabia rezyliencji. Przeciwnie – może wspierać jej rozwój, pomagając rodzinie lepiej rozumieć własne emocje, wzmacniać relacje oraz budować nowe sposoby radzenia sobie z trudnościami.
Podsumowanie – rezyliencja pomaga budować odporność psychiczną rodziny
Rezyliencja rodzinna nie oznacza życia bez kryzysów. Nie oznacza również, że rodzina zawsze pozostaje silna i nigdy nie doświadcza zwątpienia. Oznacza raczej zdolność do stopniowego odzyskiwania równowagi oraz odnajdywania nowych sposobów funkcjonowania mimo przeciwności losu.
To proces, który można rozwijać przez całe życie. Tworzą go codzienne relacje, wzajemne wsparcie, otwartość na emocje, gotowość do współpracy i przekonanie, że nawet po bardzo trudnych doświadczeniach można stopniowo odbudowywać poczucie bezpieczeństwa.
Rezyliencja nie jest więc jednorazowym osiągnięciem. Jest sposobem odpowiadania na życie – z większą elastycznością, nadzieją i świadomością, że rodzina nie musi przechodzić przez trudności samotnie.
